Η αστρολογία στον Μεσαίωνα: Μια ιστορική αναδρομή

Η ιστορία της αστρολογίας κατά τον Μεσαίωνα αποτελεί ένα σημαντικό κεφάλαιο στην εξέλιξη της ανθρώπινης κατανόησης του σύμπαντος και της επιρροής του στις γήινες υποθέσεις. Στο αναλυτικό της άρθρο, η Hilary M. Carey, καθηγήτρια Ιστορίας στο Πανεπιστήμιο του Newcastle, εξετάζει την πορεία της αστρολογίας από τις κλασικές της ρίζες έως την κυριαρχία της στους βυζαντινούς, ισλαμικούς και λατινικούς δυτικούς πολιτισμούς. Η Carey υπογραμμίζει ότι η μεσαιωνική αστρολογία δεν ήταν μια περιθωριακή ενασχόληση, αλλά ένα αναπόσπαστο κομμάτι της επιστημονικής κουλτούρας, συνυφασμένο με την αστρονομία, την ιατρική και τη φιλοσοφία. Αυτή η περίληψη συνοψίζει τα βασικά στοιχεία της ανάλυσής της, επισημαίνοντας τη μετάδοση της γνώσης, τα βασικά πρόσωπα και τις πολιτισμικές ενσωματώσεις, ενώ ταυτόχρονα εξετάζει τις εντάσεις που προέκυψαν από θρησκευτικά και ηθικά ζητήματα. Ακολουθώντας αυτές τις εξελίξεις, η Carey υποστηρίζει ότι η αστρολογία αποτέλεσε τον ακρογωνιαίο λίθο της μεσαιωνικής κοσμοθεωρίας, απαραίτητο στοιχείο για την κατανόηση του πνευματικού και κοινωνικού ιστού της εποχής.

Οι ρίζες της αστρολογίας, όπως σημειώνει η Carey, ανάγονται στην αρχαία Βαβυλώνα, όπου τα ωροσκόπια γέννησης εμφανίστηκαν γύρω στις αρχές του 5ου αιώνα π.Χ. Ωστόσο, η συστηματοποίησή της ως «επιστημονική» ή ελληνιστική αστρολογία πραγματοποιήθηκε στον 2ο αιώνα π.Χ. στην Αίγυπτο, από όπου διαδόθηκε στις ελληνικές και ρωμαϊκές κοινωνίες. Αυτή η κλασική κληρονομιά απορροφήθηκε αργότερα από τους τρεις μεγάλους μεσαιωνικούς πολιτισμούς: το Βυζάντιο, τον Ισλαμισμό και τη Λατινική Δύση. Η Carey τονίζει το ρόλο του Κλαύδιου Πτολεμαίου (Πτολεμαίος), του αλεξανδρινού λόγιου του 2ου αιώνα, του οποίου το έργο Tetrabiblos (γνωστό στα λατινικά ως Quadripartitum) έγινε το θεμελιώδες κείμενο. Ο Πτολεμαίος χώρισε την «επιστήμη των άστρων» σε δύο μέρη: τη θεωρητική αστρονομία και τις πρακτικές εφαρμογές, συμπεριλαμβανομένης της γενέθλιας αστρολογίας για την ερμηνεία του χαρακτήρα και της τύχης με βάση τις γενέθλιες διαμορφώσεις. Υποστήριξε τις ουράνιες επιρροές στις φυσικές διαδικασίες, αλλά εξέφρασε σκεπτικισμό απέναντι σε ορισμένες μαντικές πρακτικές, όπως οι δικαστικές ανακρίσεις.

Στη μεσαιωνική ορολογία, η αστρολογία και η αστρονομία χρησιμοποιούνταν συχνά εναλλακτικά, με διακρίσεις μεταξύ της «φυσικής» αστρολογίας —που περιλάμβανε αστρονομικές, βιολογικές, ιατρικές, γεωργικές και ναυτικές εφαρμογές— και των «προληπτικών» μορφών που έτειναν προς τον ντετερμινισμό. Η Carey διευκρινίζει ότι αυτή η διαίρεση δεν συνάδει με τις σύγχρονες δυαδικές αντιθέσεις επιστήμης-ψευδοεπιστήμης. Και οι δύο κλάδοι επικαλούνταν την ουράνια αιτιότητα, είτε για τα καιρικά φαινόμενα είτε για τις ατομικές μοίρες. Η μεσαιωνική πίστη στην αστρολογία δεν ήταν μονολιθική. Συνεχιζόταν η ορθολογική, θεολογική και ηθική κριτική, αντλώντας από κλασικές πηγές όπως το De divinatione του Κικέρωνα και τις προσαρμογές του Αυγουστίνου, που απέρριπταν τον αστρολογικό ντετερμινισμό ως ασυμβίβαστο με την χριστιανική ελεύθερη βούληση.

Στα πρώτα χρόνια του Μεσαίωνα, μετά την παρακμή της ρωμαϊκής επιρροής, η ελληνική επιστημονική κουλτούρα εξασθένησε στη λατινική Δύση. Η Carey επισημαίνει τον Ισίδωρο της Σεβίλλης (περ. 560–636) ως εμβληματική μορφή αυτής της περιόδου. Στο έργο του Etymologies, διαχώρισε την αστρονομία ως τη νόμιμη μελέτη των ουράνιων κινήσεων από τα δεισιδαίμονα στοιχεία της αστρολογίας, όπως η συσχέτιση των ζωδιακών σημείων με μέρη του σώματος ή η πρόβλεψη του πεπρωμένου. Ο Ισίδωρος απέδωσε την ανακάλυψη της αστρονομίας στους Αιγύπτιους και της αστρολογίας στους Χαλδαίους, καταδικάζοντας τις προβλέψεις για το μέλλον ως αντίθετες προς την πίστη. Παρά την αποδοκιμασία αυτή, η επίδραση των ουρανίων σωμάτων παρέμεινε μια θεμελιώδης προϋπόθεση, στηρίζοντας τα λειτουργικά ημερολόγια και έργα όπως οι υπολογισμοί του Bede (θ. 735) για το Πάσχα. Η Carey παραπέμπει στην παρατήρηση του BruceEastwood ότι η ελληνική αστρολογία απουσίαζε από τον καρολιγγειανό κόσμο, αντικατασταθείσα από μη μαθηματικές μορφές που συνδύαζαν ημερολογιακή, μαγική και ιατρική γνώση.

Ενώ η αστρολογία εξασθένησε στη λατινική Δύση, άνθισε στο Βυζάντιο και τον Ισλαμισμό. Η Carey επισημαίνει το Χαλιφάτο των Ομεϋαδών (660-750) και το Χαλιφάτο των Αββασιδών (758-1258) ως καθοριστικά. Η ίδρυση της Βαγδάτης το 762, με τη συμβουλή αστρολόγων όπως ο Masha’allah (περ. 735–815), αποτελεί παράδειγμα της προστασίας της αυλής. Το Baytal-Hikma (Οίκος της Σοφίας) υπό τον χαλίφη al-Ma’mun (813–833) ενθάρρυνε μεταφράσεις και μελέτες που συνδύαζαν τον ελληνικό νεοπλατωνισμό, τον ερμητισμό και διάφορες πολιτισμικές πηγές. Σημαντικές προσωπικότητες περιλαμβάνουν τον Αμπού Μασάρ (Αλμπουμασάρ, θ. 886), έναν Πέρση λόγιο που συνέγραψε πάνω από 40 έργα, προσαρμόζοντας τις αριστοτελικές θεωρίες για να επικυρώσει τις ουράνιες επιρροές στις φυσικές αλλαγές. Η Carey σημειώνει επίσης τον Αχμάντιμπν Γιουσούφ (870–904), του οποίου το σχόλιο στο Quadripartitum του Πτολεμαίου και το ψευδο-πτολεμαϊκό Centiloquium ενίσχυσαν την παράδοση. Οι συζητήσεις για την ηθική της αστρολογίας συνεχίστηκαν. Σκεπτικιστές όπως ο Αβικέννα (980–1037) και ο Αβερρόης την απέρριψαν, ενώ άλλοι την ενσωμάτωσαν στη θεολογία. Η αστρολογία διαπέρασε την ελίτ της επιστήμης —που περιλάμβανε την αστρονομία, τα μαθηματικά, την ιατρική, την αλχημεία και τη φιλοσοφία— καθώς και τη λαϊκή μαντεία, όπως η γεωμαντεία. Οι αστρολόγοι της αυλής απέκτησαν μεγάλη φήμη, ένας ρόλος που διήρκεσε μέχρι την οθωμανική εποχή, το 1924.

Η επανένταξη της λατινικής Δύσης στην επιστημονική αστρολογία ξεκίνησε τον 10ο αιώνα, επιταχυνόμενη από το μεταφραστικό κίνημα. Η Carey αποδίδει την έναρξη αυτής της διαδικασίας σε προσωπικότητες όπως ο Γκέρμπερτ του Οριλάκ (Πάπας Σιλβέστρος Β‘, 999–1003), με σημαντική δραστηριότητα σε πολυγλωσσικά κέντρα όπως το Τολέδο και η Σικελία. Μεταφραστές όπως ο Αδελάρδος του Μπαθ (θ. περ. 1142), ο οποίος μετέφρασε την Εισαγωγή του Αμπού Μασάρ και τους αστρονομικούς πίνακες του αλ-Χουαρίζμι, ο Πλάτωνας του Τιβόλι, ο οποίος μετέφρασε τον Πτολεμαίο, ο Gerard της Κρεμόνας (περ. 1114–1187) και ο John της Σεβίλλης (1135–1153) παρήγαγαν λατινικές εκδόσεις αραβικών κειμένων. Ο Hugh της Santalla μετέφρασε για τον επίσκοπο Michael της Tarazona. Αυτή η εισροή, μέρος της «Αναγέννησης του 12ου αιώνα» σύμφωνα με τον CharlesHaskins, ενσωμάτωσε την αστρολογία στη φυσική φιλοσοφία, αν και οι μεταφράσεις στη λαϊκή γλώσσα υστερούσαν.

Ο Αλφόνσος Ι΄ της Καστίλλης (1221–1284), γνωστός ως «ElSabio», αναδεικνύεται ως κεντρικός προστάτης, αναθέτοντας καστιλιάνικες μεταφράσεις όπως το Librosdelsaber de astronomia και αναθεωρήσεις των Πινάκων της Τολέδο, που αργότερα έγιναν γνωστοί ως Πίνακες του Αλφόνσου. Η Carey απεικονίζει τον Αλφόνσο ως ενεργό μελετητή, που προώθησε μια γλωσσική και επιστημονική κληρονομιά παρόμοια με τα μοντέλα των Αμπασιδών. Μέχρι τον 13ο αιώνα, η αστρολογία μετατράπηκε από ελίτ επιστήμη σε επαγγελματική πρακτική. Πρακτικοί όπως ο Michael Scot (1175–c. 1232), που υπηρέτησε τον αυτοκράτορα Frederick II, και ο Pietrod’Abano (c. 1250–c. 1316), ένας λέκτορας της Πάντοβα που καταδικάστηκε από την Ιερά Εξέταση, εξήγησαν αυτή την αλλαγή. Συνοπτικά έργα όπως το Speculumastronomie, που αποδίδεται στον Αλβέρτο τον Μέγα (1206–1280), κατηγοριοποίησαν την αστρολογία σε κλάδους: εισαγωγές (βασικές αρχές), γενέσεις (γενέθλιοι χάρτες), επαναστάσεις (ετήσιες προβλέψεις, συμπεριλαμβανομένων ιστορικών συνόδων), εκλογές (ευνοϊκές χρονικές στιγμές) και ανακρίσεις (ωροσκόπια βασισμένα σε ερωτήσεις). Η ιατρική αστρολογία και η μαγεία των εικόνων μερικές φορές επέκτειναν αυτόν τον κατάλογο.

Η ενοποίηση έθεσε προκλήσεις. Η Carey συζητά τις ανησυχίες του 13ου αιώνα σχετικά με την ορθοδοξία, που αντικατοπτρίζονται στις καταδίκες στο Παρίσι και την Οξφόρδη τη δεκαετία του 1270, στοχεύοντας σε ντετερμινιστικές προτάσεις όπως το Μεγάλο Έτος. Η αστρολογία συνυφασμένη με αποκαλυπτικές χρονολογίες, επηρέασε στοχαστές όπως ο Ρότζερ Μπέικον (1214/1220–1292). Το Speculumastronomie είχε ως στόχο να διαχωρίσει τα νόμιμα από τα παράνομα κείμενα, υπογραμμίζοντας την σημασία της αστρολογίας. Στα πανεπιστήμια, η αστρολογία συνυφασκόταν με την ιατρική, με τις πόλεις να απασχολούν αστρολόγους για προβλέψεις και εκπαίδευση ιατρών.

Τον 14ο και 15ο αιώνα η αστρολογία επεκτάθηκε στα δικαστήρια. Η Carey αναφέρει τα ωροσκόπια του Καρόλου Ε΄ της Γαλλίας (1337–1380) και την υποστήριξή του στις μεταφράσεις, αν και ο σύμβουλός του Nicole Oresme (1323–1382) επέκρινε την αστρολογία. Οι πολιτικές εμπλοκές οδήγησαν σε δίκες για μαγεία, απομακρύνοντας ορισμένα καθεστώτα από τις προσωπικές προβλέψεις. Η αστρολογία επηρέασε τους υπολογισμούς για το τέλος του κόσμου. Ο 15ος αιώνας σηματοδότησε μια αναγεννησιακή συμφιλίωση, σύμφωνα με τον Pierred’Ailly (1351–1420). Ο κατάλογος αστρολόγων του Simon de Phares (τέλη 15ου αιώνα), αν και εν μέρει πλαστογραφημένος, σηματοδοτεί την αυξανόμενη υποστήριξη. Τεχνικά βοηθήματα όπως τα τυπωμένα ημερολόγια και οι εφημερίδες δημοκρατικοποίησαν την πρακτική.

Η Carey εξετάζει πρόσφατες μελέτες, επαινώντας τις εκδόσεις βασικών κειμένων του Charles Burnett και συνθετικά έργα όπως η ιστορία του Jean-PatriceBoudet του 2006. Ανάμεσα στα αναδυόμενα θέματα περιλαμβάνονται ο ιατρικός ρόλος της αστρολογίας —ανεξάρτητος αλλά επιρροή— και τα περιβάλλοντα των αυλών, όπως στη Βουργουνδία ή στο Μιλάνο υπό τους Σφόρτσα. Καταλήγει στο συμπέρασμα ότι η γνώση της τεχνικής γλώσσας της αστρολογίας είναι απαραίτητη, επισημαίνοντας τη μετάβασή της από τον μεσαιωνικό ντετερμινισμό στον σύγχρονο συμβολισμό. Τελικά, η Carey επιβεβαιώνει την κεντρική θέση της αστρολογίας στη μεσαιωνική κουλτούρα, προτρέποντας τους ερευνητές να εξερευνήσουν την πλούσια παράδοσή της για να αποκτήσουν βαθύτερη γνώση των ιστορικών κοσμοθεωριών.

Γεώργιος N Δέγλερης

Ο Γεώργιος Δέγλερης είναι επαγγελματίας αστρολόγος και δικηγόρος, γνωστός για την εμβριθή ιστορική, φιλοσοφική και ψυχολογική προσέγγισή του στην αστρολογία.

Ολοκλήρωσε τις εγκύκλιες σπουδές του στα Αρσάκεια Σχολεία Ψυχικού, όπου διακρίθηκε ακαδημαϊκά. Συνέχισε τις ανώτατες σπουδές του, στο Université Sorbonne Paris Nord, από όπου αποφοίτησε με Licence και Maîtrise Νομικής, ειδικότητα Δίκαιο των Επιχειρήσεων. Είναι άριστος γνώστης της αγγλικής και της γαλλικής γλώσσας.